Socjologia stosunków miedzynarodowych

Zarys problematyki

Tadeusz Paleczny

Kraków 2001

Spis treści

Przedmowa .......................................................................................................... 4

Rozdział I. Czy istnieje socjologia stosunków międzynarodowych? ............... 8

I.1. Przedmiot socjologii stosunków międzynarodowych ....................................... 8

I.2. Socjologiczne kategorie analizy stosunków międzynarodowych ........................ 13

I.3. Rodzaje kontaktu kulturowego w stosunkach międzynarodowych ..................... 17

I.4. Mikro- i makro-socjologiczny wymiar analizy stosunków międzynarodowych ..... 25

I.5. Interdyscyplinarny charakter zagadnień stosunków międzynarodowych ......... 29

I.6. Metodologia badań stosunków międzynarodowych ............................................. 32

Rozdział II. Teoretyczne korzenie socjologii stosunków międzynarodowych ......... 40

II.1.Tradycja socjologiczna XIX i XX wieku - szkic rozwoju ................................ 40

II.1.1. Interakcjonizm i formalizm stosunków międzynarodowych w ujęciu

Georga Simmla ........... ............................................................................. ..... 45

II.1.2. Złożony system dynamiki relacji międzynarodowych w koncepcji Maxa Webera.. 46

II.1.3. Ewolucjonizm i perspektywa „ walki ras” Ludwika Gumplowicza ............... 50

II.1.4. Teoria stosunków demokratycznych i „dominacji elit” Karla Mannheima ......... 52

II.1.5. Stosunki międzynarodowe w ujęciu kulturowym Floriana Znanieckiego ........ 55

II.1.6. Wizja „szoku przyszłości” i rozwoju struktur pluralistycznych Alvina Tofflera .. 62

II.1.7.Ogólna teoria stosunków międzygrupowych: propozycja teoretyczna

Stanisława Ossowskiego ............................................................................... 66

II.1.8.Rola narodów i nacjonalizmów w relacjach międzynarodowych w ujęciu

Ernsta Gellnera ......................................................................................... 70

II.1.9. Koncepcja „zderzenia cywilizacji” Samuela Huntingtona ................................ 77

II.2. Główne teorie socjologii stosunków międzynarodowych ................................. 80

II.3. Polityczno-oświeceniowy i kulturowo-romantyczny modele integracji społecznej 85

Rozdział III. Socjologiczne teorie narodu i stosunków etnicznych .................. 88

III.1. Socjologiczne i antropologiczne podejście do narodu .............................. 88

III.2. Różnorodność zbiorowości narodowych i etnicznych ................................... 111

III.2.1. Grupy etniczne ........................................................................................ 112

III.2.2. Mniejszości narodowe i etniczne ................................................................. 117

III.3. Procesy narodowo oraz państwowo-twórcze ..................................................... 119

Rozdział IV. Stosunki władzy i panowania. Rola państwa w kształtowaniu ...... 125

relacji międzynarodowych

IV.1. Typy panowania ............................................................................................ 125

IV.2. Państwa w stosunkach międzynarodowych .................................................... . 131

IV.2.1. Typy i ustroje państw ................................................................................ 136

IV.2.2. Państwa republikańskie i federacyjne ............................................................ 139

IV.2.3. Funkcje państwa w kształtowaniu relacji międzynarodowych .................... 141

Rozdział V. Cywilizacja, religia, kultura ........................................................... 144

V.1.Od ładu wspólnoty do porządku zrzeszenia .................................................... 144

V.2. Kultury i cywilizacje we współczesnym systemie stosunków międzynarodowych 149

V.3. „Zderzenia cywilizacji” .................................................................................. 152

Rozdział VI: Procesy kształtowania stosunków międzynarodowych ................... 157

VI.1. Wymiar globalizacji/lokalności ....................................................................... 157

VI.2. Asymilacja/odrębność ...................................................................................... 159

VI.3. Homogenizacja/heterogenizacja kulturowa ................................................... 164

VI.4. Procesy unifikacji i uniwersalizacji .................................................................... 165

VI.5. Dominacja i podporządkowanie ...................................................................... 167

VI.6. Geneza i mechanizmy powstawania stosunków międzynarodowych ................ 174

VII. Typy struktur międzynarodowych ................................................................ 178

VII.1.Pluralizm i wielokulturowość versus monoetniczność ..................................... 178

VII.2. Struktury dychotomiczne i gradacyjne .............................................................. 185

VII.3. Centrum/peryferie ............................................................................................ 188

VII.4. Struktury państw narodowych i wielonarodowych ..................................... 191

Rozdział VIII. Rola ideologii w stosunkach międzynarodowych ..................... 195

VIII.1. Kolektywizm i indywidualizm ....................................................................... 195

VIII.2. Realizm i normatywizm ................................................................................. 198

VIII.3. Konserwatyzm i liberalizm ................................................................................ 201

VIII.4. Tradycjonalizm i fundamentalizm: reglamentacja

w stosunkach międzynarodowych ............................................................................ 206

VIII.5. Anarchizm: Od antypaństwowego indywidualizmu po grupowy terroryzm ...... 209

VIII.6. Nacjonalizm jako źródło zakłóceń międzynarodowego porządku ....................... 211

VIII.7. Demokracja i autorytaryzm .............................................................................. 214

Rozdział IX. Podstawowe podziały i dychotomie międzynarodowe w

perspektywie socjologicznej ................................................................................. 221

IX.1. Antynomia:kapitalizm i socjalizm .................................................................. 221

IX.2. Wschód i Zachód: Strefy podziałów politycznych i ekonomicznych .................. 225

IX.3. Bogata Północ oraz „zacofane” Południe .......................................................... 229

Rozdział X. Światowy system stosunków międzynarodowych ................................. 234

X.1. Relacje nieformalne ............................................................................................ 234

X.2. Instrumenty polityki międzynarodowej ............................................................... 247

X.3. Organizacje międzynarodowe ............................................................................ 252

Zakończenie ............................................................................................................... 259

Literatura .................................................................................................................... 262

Indeks rzeczowo-problemowy ............................................................................... 269

Indeks nazwisk ........................................................................................................ 274

Przedmowa

Nie istnieje w Polsce praca, która mogłaby spełnić rolę podstawowego kompendium wiedzy w dziedzinie socjologii stosunków międzynarodowych. Jedyny podręcznik socjologii stosunków międzynarodowych, jaki ukazał się w języku angielskim, napisał francuski socjolog Marcel Merle (Merle 1987). Studenci pragnący zgłębiać socjologiczną wiedzę w zakresie stosunków międzynarodowych, zmuszeni są do sięgania do oryginalnych prac wielu teoretyków. Sytuacja taka stanowi rezultat kilku ważnych, aczkolwiek trudnych do przezwyciężenia przyczyn.

Trudność pierwsza sprowadza się do problemu, do kogo taki podręcznik jest bądź lub winien być adresowany. Czy do studentów socjologii czy też innych kierunków? W zasadzie chyba niemożliwe jest napisanie zadawalającego wszystkich socjologów podręcznika socjologii stosunków międzynarodowych. Oznaczałoby to bowiem w praktyce streszczenie wielu mniej lub bardziej ogólnych koncepcji socjologicznych, lokujących się w różnych systemach teoretycznych. Rozległość problematyki sprawia zarazem, iż byłaby to praca po trosze z dziedziny socjologii ogólnej, historii socjologii, socjologii kultury i narodu oraz stosunków etnicznych, socjologii stosunków politycznych, socjologii religii i paru co najmniej innych dyscyplin szczegółowych.

Paradoksalnie, łatwiejsze wydaje się napisanie w miarę systematycznego wykładu autorskiego dla studentów nie studiujących socjologii, zwłaszcza zaś kierunków takich jak: amerykanistyka, stosunki międzynarodowe, marketing i zarządzanie, handel zagraniczny, europeistyka, latynoamerykanistyka czy kulturoznawstwo. Z natury rzeczy bowiem studia na wymienionych kierunkach cechuje podejście interdyscyplinarne, nie zawężające się do granic jednej dyscypliny. W tym jednak przypadku autora takiej pracy stale dręczyć będzie jedna główna troska: W jaki sposób pisać o socjologii dla nie-socjologów? W dodatku na zaawansowany temat, wymagający znajomości podstawowych pojęć i definicji analitycznych kategorii socjologicznych?

Najbardziej logiczne wydaje się zatem przyjęcie pewnej problemowo-przedmiotowej systematyki, opierającej się nie tyle na przeglądzie istniejących teorii, lecz omówieniu głównych zagadnień i modeli stosunków międzynarodowych oraz stosowanych w opisie i wyjaśnieniu kategorii analitycznych. Takie podejście do konstrukcji książki, która nie pretenduje wszakże do roli podręcznika, pozwala na dokonywanie przeglądu istniejących w socjologii klasycznych koncepcji zarówno z dalszej jak i bliższej przeszłości, w oparciu o podstawowe kryterium selekcji, jakim jest ich aktualność oraz teoretyczna ważność.

Drugi zespół trudności wiąże się z przyjęciem jakiejś dominującej, aczkolwiek systematycznie przestrzeganej zasady selektywności. Socjologia stosunków międzynarodowych jest bowiem bardzo rozległym obszarem przedmiotowym i problemowym; może obejmować zarówno problematykę narodu, mniejszości narodowych i zbiorowości etnicznych, zagadnienia państwa i polityki, religii, kościołów i instytucji gospodarczych, języka, kultury czy rasy. Tę trudność można łatwo przezwyciężyć, redukując przedmiot socjologii stosunków międzynarodowych poprzez przyjęcie dowolnego przymiotnika, np. socjologia międzynarodowych stosunków politycznych, gospodarczych, kulturowych. Takie zawężenie pola zainteresowań integralnej bądź co bądź i jednej dyscypliny, prowadziłoby do wyrwania z kontekstu przedmiotowego części zjawisk, nierozerwalnie wiążących się z podstawową sferą kształtowania się systemu stosunków międzynarodowych. System ten obejmuje zaś nie tylko - choć niewątpliwie wciąż przede wszystkim - relacje międzypaństwowe, ale także sieć stosunków pomiędzy pojedynczymi ludźmi, grupami rodzinnymi, towarzysko-sąsiedzkimi, celowymi, przedsiębiorstwami gospodarczymi, finansowymi i handlowymi (włączając w to także wielkie korporacje międzynarodowe), zbiorowościami narodowymi (w tym grupami etnicznymi o imigracyjnym rodowodzie i mniejszościami narodowymi), grupami wyznaniowymi, kościołami, cywilizacjami czy na koniec systemami ideologicznymi. Dlatego stosunki międzynarodowe w ujęciu socjologicznym - w odróżnieniu od ujęć politologicznych, ekonomicznych czy też kulturowych - obejmują w szerokim, inkluzywnym ujęciu wszelkie możliwe relacje pomiędzy ludźmi i grupami tworzącymi w globalnym, światowym ujęciu obraz społecznych, politycznych, ekonomicznych i kulturalnych (głównie religijnych i językowych) systemów zróżnicowań i podziałów na różne porządki strukturalizacji: rasowej, etniczno-narodowej, wyznaniowej, państwowo-politycznej czy językowej.

Do tak zarysowanego ogólnie szerokiego społecznego kontekstu stosunków międzynarodowych konieczne jest również przyjęcie w miarę precyzyjnej zasady porządkującej.

Trzeci zespół trudności wiąże się z brakiem jakiejkolwiek spójnej teorii socjologicznej w dziedzinie stosunków międzynarodowych. Przedmiot ten zdominowany jest w zasadzie przez podejścia wywodzące się z socjologii stosunków politycznych, chociaż coraz większe pole zdobywają sobie podejścia kulturowo-antropologiczne, uwzględniające oprócz funkcji państwa, także rolę narodu, religii bądź cywilizacji w kształtowaniu wielu systemów relacji we współczesnym świecie. Rysuje się zatem jednoznaczna potrzeba podjęcia pionierskiego niemal ryzyka dokonania własnej, autorskiej selekcji problematyki, umożliwiającej napisanie pierwszej, wstępnej wersji podręcznika z szeroko rozumianej socjologii stosunków międzynarodowych.

Podejmuję się tego zadania ze świadomością, że moja propozycja daleka będzie od pełnej oferty teoretycznej i metodologicznej, jaką może właściwie stworzyć chyba jedynie cały zespół wyspecjalizowanych w różnych obszarach zagadnień socjologów. Bardziej traktuję tę książkę jako skrypt dla słuchaczy moich wykładów z socjologii stosunków międzynarodowych, niż jako obowiązkowy podręcznik dla studentów kierunków humanistycznych innych uczelni.

Książkę tę napisałem właściwie pod wpływem wielkiej dydaktycznej potrzeby, jaka zrodziła się wśród słuchaczy moich wykładów w Krakowskiej Szkole Wyższej im. Andrzeja Frycza Modrzewskiego jak również na macierzystej uczelni; Uniwersytecie Jagiellońskim.

Pisałem tę książkę równolegle z wykładami wygłaszanymi dla studentów obu wyższych szkół, na które uczęszczały bardzo liczne grupy studentów reprezentujących różne dyscypliny naukowe. Z konieczności więc zmuszony zostałem do przyjęcia bardziej interdyscyplinarnej perspektywy, niż wymagałoby tego audytorium złożone z samych studentów socjologii. Zdaję sobie zatem sprawę z faktu, iż nie jest możliwe stworzenie pełnego kursu socjologii stosunków międzynarodowych. Jest to jedynie moja autorska propozycja, oparta na selekcji koncepcji, kategorii analitycznych i ich interpretacji, dokonana z punktu widzenia potrzeb dydaktycznych, a nie teoretyczno-metodologicznych.

Socjologiczny obraz stosunków międzynarodowych „wkomponowany” jest obecnie w obręb coraz bardziej samodzielnej i złożonej dyscypliny, jaką staje się „teoria stosunków międzynarodowych”. Wielka ilość prac i książek publikowanych w Polsce w ostatnich latach na ten temat wskazuje na bardzo dynamiczny i żywiołowy rozwój tej dyscypliny. Pisząc własną wersję socjologii stosunków międzynarodowych starałem się przestrzegać jednego generalnego założenia; dbania o to, by nie „przepisywać” i nie powtarzać istniejących w tej dziedzinie sądów i schematów opisu i wyjaśniania. Stąd bierze się także mała w zasadzie ilość przypisów i odsyłaczy do licznych prac politologicznych, wydanych zwłaszcza w języku polskim.

Winien jestem zarazem wyrazić wdzięczność moim studentom, którzy wywierając na mnie presję, nakłonili mnie do podjęcia trudu napisania tej książki. Bez ich zachęty, nacisku i wyraźnie formułowanych żądań, nie podjąłbym się z całą pewnością ryzyka wkraczania na słabo usystematyzowany oraz opisany w socjologii współczesnej grunt.

Rozdział I. Czy istnieje socjologia stosunków międzynarodowych?

I.1. Przedmiot socjologii stosunków międzynarodowych

Socjologia jest nauką stosunkowo młodą, jedną z najmłodszych wyodrębnionych w pozytywistycznym schemacie nauk eksplanacyjnych i ogólnych, czyli mających nie tylko opisywać, ale także generalizować i tworzyć schematy wyjaśnienia teoretycznego. Można uznać, iż socjologia liczy sobie niewiele więcej niż sto lat. Wyodrębniła się z filozofii pod koniec XIX w., podobnie jak psychologia, antropologia kulturowa, pedagogika czy ekonomia nie z powodu wyłonienia się jakiejś odrębnej sfery rzeczywistości społecznej, lecz na skutek rosnącej specjalizacji i różnicowania się perspektyw teoretycznych oraz metodologicznych w opisie i wyjaśnianiu tych samych kategorii zjawisk.

Początki socjologii datują się od prac humanistów takich jakich Émil Durkheim (1858-1917), Max Weber (1864-1920) czy George Simmel (1858-1918), przy czym jej podwaliny tworzyli już oświeceniowi filozofowie francuscy i angielscy; Charles Louis de Secondat Montesquieu (1689-1755) Jean Jacques Rousseau (1712-1778), David Hume (1711-1776), pozytywiści francuscy i angielscy August Comte (1798-1857), Herbert Spencer (1820-1903), John Stuart Mill (1806-1873) jak i romantycy niemieccy, zwłaszcza Georg Wilhelm Friedrich Hegel (1770-1831). Niemniej socjologia wyodrębniła się wyraziście jako samodzielna dyscyplina naukowa dopiero w ostatniej dekadzie XIX stulecia, natomiast jako dyscyplina akademicka, uniwersytecka, zaistniała na początku XX wieku. Pierwszy Instytut Socjologii w Polsce, założony przez Floriana Znanieckiego (1882-1958), powstał w Poznaniu w 1921 roku. (Szacki 1983:731)

Socjologia stosunków międzynarodowych posiada zaś jako dyscyplina szczegółowa, wyodrębniona z socjologii ogólnej a następnie socjologii stosunków politycznych i socjologii kultury, o wiele krótszy rodowód. Zaistniała dopiero po II wojnie światowej. Przyjąć można, iż bezpośrednim powodem jej wyodrębnienia była z jednej strony słabość istniejących doktryn i ideologii politycznych oraz naukowych podejść do ich analizy, z drugiej zaś rosnąca podmiotowość i złożoność elementów składowych stosunków międzynarodowych. Oprócz instytucji państwowych coraz większą rolę zaczęły odgrywać inne zbiorowości i grupy; zwłaszcza etniczne o imigracyjnym rodowodzie, mniejszości narodowe, grupy wyznaniowe. Podmiotem i aktywnym uczestnikiem kształtowania relacji międzynarodowych stały się nie tylko grupy społeczne, ale także i ruchy, organizacje, przedsiębiorstwa, systemy ideologiczne rozpowszechniane przez mass media wśród coraz większej liczby odbiorców.

Niemniej socjologia stosunków międzynarodowych zrodziła się pierwotnie jako dyscyplina w miarę jednorodna i wywodząca się z socjologii państwa i stosunków politycznych. Dzisiaj, po kilkudziesięciu latach samodzielnego istnienia tej subdyscypliny, panuje powszechna już zgoda co do tego, iż jej przedmiot i problematyka nie ograniczają się już jedynie do zjawisk związanych z istnieniem instytucji państwowych. (Huntigton 1998, Merle 1997).

Co jest zatem przedmiotem socjologii stosunków międzynarodowych, jeżeli nie ogranicza się on do zjawisk związanych z istnieniem i funkcjonowaniem państwa, zwłaszcza jego wyspecjalizowanych segmentów, odpowiedzialnych za kształtowanie polityki zagranicznej?

Najogólniej rzecz ujmując, istnieją trzy podejścia do określenia przedmiotu stosunków międzynarodowych. (Wiatr 1978, Stosunki Międzynarodowe 2000, Współczesne stosunki międzynarodowe 1997).

1. Podmiotowe. W ujęciu podmiotowym wyodrębnia się składniki i elementy relacji międzynarodowych, biorące aktywny udział w kształtowaniu stosunków z innymi podmiotami tych stosunków. Najważniejszymi składnikami stosunków międzynarodowych są państwa i organizacje międzynarodowe o charakterze międzyrządowym (państwowym). Do aktywnych uczestników „ międzynarodowej gry politycznej” we współczesnym świecie należy zaliczyć jednak także pojedynczych ludzi (niekoniecznie głowy państw), małe grupy społeczne (np. lokalne skupiska etniczne, rasowe czy subkulturowe), narody i inne zbiorowości narodowe (np. mniejszości narodowe), grupy wyznaniowe i tworzone przez nie instytucje kościelne, cywilizacje i ich agendy. Jest to najstarsze i najbardziej rozwinięte w socjologii podejście, bazujące na analizie w miarę jednorodnych zjawisk np. ze sfery narodu - w socjologii kultury, narodu i stosunków interetnicznych, państwa - w dyscyplinie socjologii stosunków politycznych czy religii - w religioznawstwie i socjologii religii.

2. Problemowe. Najważniejszym przedmiotem analizy staje się w tych ujęciach nie rola państwa czy narodu w kształtowaniu wzajemnych relacji, lecz np. rola konfliktu, dominacji militarnej, ekonomicznej czy finansowej nad uczestnikami sieci stosunków. W tych ujęciach kładzie się nacisk na systematyzację problemową, przykładowo na rolę czynników geograficzno-przyrodniczych (geopolitycznych), ekologicznych, gospodarczych, militarnych czy kulturowych w wyznaczaniu pozycji i znaczenia podmiotów w schematach relacji międzynarodowych. Są to z zasady podejścia krytyczne, które kładą nacisk na asymetrie, dysproporcje i nieregularności w dziedzinie stosunków międzynarodowych. W ujęciach takich poszukuje się genezy i przyczyn utrzymujących się napięć w stosunkach międzynarodowych, wyodrębnia się czynniki, które prowadzą do destabilizacji i zakłóceń w relacjach międzynarodowych. Charakterystyczne, krytyczne socjologiczne ujęcia w tym obszarze (Gellner 1991, Toffler 1986, Mannheim 1974, Huntington 1998) koncentrują się na poszukiwaniu przyczyn jak również analizie skutków najważniejszych problemów współczesnych stosunków wewnątrzpaństwowych jak i międzynarodowych, międzypaństwowych i międzycywilizacyjnych.

3. Strukturalne. Ujęcia te w największym stopniu pragną ukazać złożone sieci relacji, odkryć mechanizmy ich tworzenia i funkcjonowania, opisać oraz wyjaśnić reguły tworzenia się modeli stosunków pluralistycznych bądź opartych na dominacji i podporządkowaniu. Niekwestionowanym prekursorem tego typu podejść jest George Simmel, wychodzący w swoich studiach socjologicznych od konstruowania schematów formalnych sieci relacji łączących różne elementy struktury społecznej, głównie państwa. (Simmel 1970). Bliskie tym ujęciom są także tzw. podejścia interakcjonistyczne, wywodzące swój rodowód od Maxa Webera, koncentrujące się przede wszystkim na analizie wzorów relacji w ujęciach najprostszych, dwu lub kilkuelementowych, i dopiero na tej podstawie budowanie modeli złożonych, wieloelementowych, ciągłych i powtarzalnych, zestawianie je w systemy i sieci interakcji. Są to obecnie w najbardziej rozwiniętej postaci systemowe ujęcia interakcyjne w wersjach funkcjonalno-strukturalnych. Przykładowo, według Teresy Łoś-Nowak: „stosunki międzynarodowe to transgraniczne interakcje polityki podmiotów w środowisku poliarchicznym” (Współczesne stosunki międzynarodowe 1997:12). Nie rozwijając tej bardzo syntetycznej definicji wyjaśnić można, iż środowiska poliarchiczne powstają w sytuacji wielości podmiotów: państw, narodów, organizacji czy Kościołów biorących udział w kształtowaniu formalnych, zwłaszcza prawnych warunków i schematów relacji międzynarodowych.

4. Przedmiotowe. By nie popaść w tautologię, polegającą na interpretacji przedmiotu socjologii stosunków międzynarodowych przez ujęcia „przedmiotowe” wskazać należy, iż chodzi tu o takie wyodrębnienie przedmiotu tej dyscypliny, które wychodzi od właściwości obiektu analizy, bez względu na to, czy staje się nim określony składnik tych relacji (np. państwo czy cywilizacja), konkretny bądź modelowy typ interakcji (np. kolonizacja, podbój czy dominacja ekonomiczna), rodzaj struktury bądź schematu zależności (np. pluralizm bądź współzależność) czy problem (np. terroryzm czy dominacja militarna). Przedmiotem analizy staje się wtedy zarówno typ stosunków, powstałych w ich wyniku struktur, procesów jak i interakcji. Przedmiotem analizy nie stają się wtedy aktywne podmioty relacji międzynarodowych, lecz raczej ich wytwory.

W ujęciu przedmiotowym ważne stają się doktryny prawne i polityczne, struktury polityczne, organizacje międzynarodowe, traktaty, porozumienia międzyrządowe, wzory stosunków dyplomatycznych, etc.

W socjologii stosunków międzynarodowych spotykane są różne podejścia oraz perspektywy teoretyczne. Do najważniejszych zaliczyć należy podejścia kulturowo-antropologiczne, państwowo-polityczne, strukturalno-funkcjonalne i systemowe.

W podejściu kulturowym najważniejszą kategorią analityczną i podmiotem stosunków międzynarodowych staje się sam naród oraz grupy zaliczane do porządku kulturowo-etnicznego, takie jak zbiorowości plemienne, grupy etniczne, mniejszości narodowe.

Ujęcia polityczne czynią z państwa i jego instytucji podstawową i najważniejszą sferę kształtowania się stosunków międzynarodowych. Narody i inne zbiorowości reprezentowane są przez państwa, wyposażone w pokojowe i militarne środki osiągania celów i realizacji interesów grup i kategorii wchodzących w ich skład.

Perspektywa strukturalno-funkcjonalna kładzie główny nacisk nie na analizę zagadnień takich jak konflikt, dominacja, podporządkowanie, panowanie, władza, przymus, współpraca, lecz na zjawiska wiążące się z funkcjonowaniem złożonego, wielowymiarowego układu powiązań, tworzących względnie homeostatyczną strukturę zależności pomiędzy uczestnikami relacji międzynarodowych.

Ostatnie podejście, systemowe, jest rozwinięciem perspektywy strukturalno-funkcjonalnej. Stosunki międzynarodowe stanowią system wzajemnie powiązanych elementów i strukturalnych zależności między nimi. Szczególną odmianą ujęć systemowych są podejścia interakcjonistyczne albo oparte na teorii gier. Przykładowo, Stephen D.Tansey stwierdza m.in. iż: „Stosunki międzynarodowe można rozpatrywać jako grę między mniej lub bardziej racjonalnymi uczestnikami, przy czym jest to przeważnie odmiana gry z sumą zerową - większa władza dla jednego narodu jest zdobywana kosztem umniejszania władzy innego, przy czym zręczni gracze uzyskują punkty, tworząc zwycięskie koalicje”. (Tansey 1995:61).

II.2. Socjologiczne kategorie analizy stosunków międzynarodowych

Przyjmując stosowane w socjologii podejścia do wyodrębnienia przedmiotu badań tej dyscypliny, najbardziej płodne i użyteczne wydaje mi się łączne traktowanie wyodrębnionych perspektyw. Syntetyzując stosowane w socjologii podejścia, proponuję własną siatkę analityczną. Opiera się ona na łącznym stosowaniu ujęć podmiotowo-przedmiotowych. Problemy i struktury wpisane w schemat relacji międzynarodowych nie znikają zarazem z pola zainteresowań socjologii stosunków międzynarodowych, lokując się po stronie przedmiotowego członu analizy.

Schemat nr 1. Socjologiczne kategorie analizy stosunków międzynarodowych

ujęcia podmiotowe	ujęcia przedmiotowe
jednostki małe grupy MIKRO narody ------------------------------------------------------------ państwa związki państw MAKRO religie i Kościoły organizacje międzynarodowe cywilizacje	postawy wzory interakcji --------------------------------- procesy megatrendy struktury

Podmiotami, czyli aktywnymi uczestnikami stosunków międzynarodowych - w tym międzypaństwowych, międzykulturowych, interetnicznych czy międzyrasowych i międzycywilizacyjnych - są zarówno pojedynczy, zwykli ludzie, jak również grupy, zwłaszcza narody i inne zbiorowości narodowe, państwa, religie i Kościoły, organizacje międzynarodowe i cywilizacje.

Po stronie przedmiotowej lokują się zaś interakcje, struktury, procesy i megatrendy, stanowiące układy stałych i powtarzalnych relacji między podmiotami stosunków międzynarodowych.

Schemat nr 2. Socjologiczne kategorie analizy stosunków międzynarodowych. Ujęcie podmiotowe.

jednostki (cechy demograficzne, społeczne, kulturowe)

małe grupy (rodziny, subkultury, sekty, grupy towarzyskie, lokalne)

narody MIKRO plemiona, kasty, klany, grupy etniczne na poziomie lokalnym)

-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------

(mniejszości narodowe, grupy etniczne

państwa MAKRO (jednonarodowe, federacyjne)

związki państw (unie, porozumienia)

religie i Kościoły (religie uniwersalistyczne, małe wyznania i Kościoły)

organizacje

międzynarodowe (ONZ, NAFTA, MERCOSUR, CEFTA)

cywilizacje (zachodnia, islamska, prawosławna, chińska, hinduistyczna

prawosławna, buddyjska, latynoamerykańska, japońska)

Analiza podmiotowa polega na uwzględnianiu w opisie i wyjaśnieniu przede wszystkim cech elementów składowych stosunków międzynarodowych, szczególnie - lecz nie wyłącznie - państwa. Obecnie bowiem, zgodnie zresztą z socjologicznymi, o wiele wcześniejszymi teoriami, w stosunkach międzynarodowych odgrywają także rolę zbiorowości narodowe nie posiadające własnych państw (mniejszości etniczne), grupy religijne i Kościoły czy cywilizacje. Przy dominacji podejść podmiotowych, najistotniejszą rolę w schematach analizy odgrywają charakterystyki elementów składowych, np. podział zbiorowości narodowych z punktu widzenia faz rozwojowych procesu narodotwórczego, roli zbiorowości narodowych (w tym grup etnicznych i mniejszości narodowych) na arenie międzynarodowej, typów i rodzajów ich politycznej aktywności, etc. Podobnie, w analizie państw interesują nas przede wszystkim ich typologie, agendy rządowe odpowiedzialne za kształtowanie polityki zagranicznej, instytucje państwowe uczestniczące bezpośrednio w relacjach międzynarodowych. Gdy koncentrujemy się na religiach; najbardziej interesujące stają się wtedy opisy zasięgu i bazy społecznej religii w układach wewnątrzpaństwowych i międzypaństwowych. Podobnie, wychodząc od kategorii cywilizacji, badacz, komentator czy interpretator stosunków międzynarodowych poszukiwać będzie regularności prowadzących do wyjaśnienia natury relacji konfliktowych bądź integracyjnych pomiędzy różnymi grupami językowo-wyznaniowymi czy kręgami kulturowymi. (Huntington 1998, Znaniecki 1936, Znaniecki 1992).

Schemat nr 3. Socjologiczne kategorie analizy stosunków międzynarodowych. Ujęcie przedmiotowe.

postawy (mono-, bi-, poli-walencja)

wzory interakcji (partnerstwo, zależność) MIKRO

-------------------------------------------------------------------------------------------------------

(dominacja/ podporządkowanie,

procesy (globalizacja/lokalność, asymilacja/separacja, heterogenizacja/homogenizacja) MAKRO

megatrendy (industrializacja, komputeryzacja)

struktury (monokulturowość, dwukulturowość, pluralizm)

Podobnie jak w ujęciu podmiotowym, analiza socjologiczna odbywać się może w skali makro i mikrospołecznej. Skala makro dotyczy zwłaszcza takich kategorii analitycznych jak naród, państwo, cywilizacja. W skali mikrosocjologicznej ważniejsze stają się zjawiska związane z postawami, osobowościami uczestników międzynarodowych interakcji, stanowiące rezultat ich wielokulturowości oraz pozostawania w sytuacji kontaktu kulturowego z członkami innych zbiorowości narodowych i państwowo-obywatelskich.

Bardzo ważnym obszarem stosunków międzynarodowych, w zasadzie nie opisywanym do tej pory przez socjologię, są także tożsamościowe konsekwencje migracji. Najważniejszym procesem prowadzącym do wyłaniania się zjawisk wielokulturowych są we współczesnym świecie masowe oraz indywidualne transfery ludnościowe z jednego obszaru kulturowego czy politycznego do innego. W konsekwencji migracji tworzą się społeczeństwa pluralistyczne, których uczestnikami są w większym stopniu pojedyncze jednostki, niż całe zbiorowości czy grupy społeczne. (Zeldin 1998).

Najprostszym typem wielokulturowości jest bilingwizm i dwukulturowość. Ludzie o takich charakterystykach wywodzą się ze związków mieszanych etnicznie i rasowo, tworząc nowe kategorie społeczno-kulturowe. Wymiar mikrostrukturalny obejmować może analizy przemian tożsamości uczestników migracji i ich dzieci, kontakty kulturowe w środowiskach lokalnych, rodzinno-sąsiedzkich czy towarzyskich i zawodowych w obrębie skupisk etnicznych; przykładowo Górali podhalańskich w południowym Chicago (Kantor 1990) czy potomków imigrantów kaszubskich w południowych stanach Brazylii. (Paleczny 1997, Paleczny 2000).

W ujęciu przedmiotowym analizowane mogą być nie losy ludzkie, ich biografie, przemiany tożsamości i kompetencji językowych, lecz postawy i osobowości, zwłaszcza w zakresie przemian stosunków do ludzi i grup o odmiennych charakterystykach językowych, religijnych czy obyczajowych.

Z konieczności, wymiar analizy mikrosocjologicznej w dziedzinie stosunków międzynarodowych, w zasadzie pionierski i bardzo słabo rozwinięty, lokuje się wciąż w obrębie innych subdyscyplin socjologicznych; np. socjologii narodu i stosunków interetnicznych, antropologii kulturowej, socjologii rodziny czy małych grup społecznych, psychologii społecznej. Uwzględnienie wymiaru mikrosocjologicznego zwiększa przedmiotowy i problemowy obszar zainteresowań socjologii stosunków międzynarodowych, nadając tej dyscyplinie jeszcze bardziej interdysyplinarny charakter.

I.3. Rodzaje kontaktu kulturowego w stosunkach międzynarodowych

Do głównych, najważniejszych w kształtowaniu relacji między zbiorowościami narodowymi (w tym państwami, systemami organizacji politycznej, narodami, grupami etnicznymi i mniejszościami narodowymi) mechanizmami są :

1. Podbój

2. Kolonizacja

3. Aneksja

4. Emigracja

1. Podbój. Stosunki międzynarodowe stanowią złożoną sieć wielu wzajemnych, wielostronnych powiązań pomiędzy jednostkami i grupami, uczestniczącymi w jakiejkolwiek formie w kontakcie kulturowym. Kontakt kulturowy prowadzi do zderzenia jednostek i grup, wraz z ich wyposażeniem kulturowym, społecznym, ekonomicznym, technologicznym i ideologicznym oraz w konsekwencji, do wzajemnego dostosowywania się elementów dziedzictwa kulturowego biorących udział w kontakcie jednostek składowych. Kontakty kulturowe posiadają bardzo długą historię. Zaczęły się wraz z walkami hord pierwotnych o tereny łowieckie czy dominację na określonym, podzielanym przez różne grupy rodowo-plemienne terytorium. Z upływem czasu, wraz ze wzrostem częstotliwości kontaktów międzygrupowych, wyłoniły się typy struktur, opierających się głównie na relacjach dominacji/podporządkowania, konfliktu/rywalizacji, bądź współrzędności i równowagi sił. (Simmel 1975).

Pierwsza faza kontaktów kulturowych zdominowana została przez procesy opierające się na konkurencji, rywalizacji, tendencji do dominacji, podboju. (Gumplowicz 1887).

W historii rozwoju ludzkości podbój stanowi jeden z najważniejszych mechanizmów kształtowania relacji międzynarodowych. Współcześnie, stosowanie siły militarnej i przemocy w stosunkach międzynarodowych ogranicza się do coraz bardziej peryferyjnych obszarów świata, aczkolwiek rywalizacja o terytoria, rynki ekonomiczne czy przewagę militarną w regionie wciąż jest jednym ze sposobów kształtujących relacje międzynarodowe. Zjawiska takie powtarzają się z pewną częstotliwością w rejonach o nierozwiązanych do tej pory kwestiach dostosowania granic etnicznych - zwłaszcza językowych, religijnych i kulturowych - do granic polityczno-państwowych. Rejony Bałkanów w Europie czy Kurdystanu w południowo-wschodniej Azji dostarczają najbardziej spektakularnych przejawów stosunków opartych na przemocy i podboju.

Istnieją także stanowiska historyczno-socjologiczne, traktujące wojnę, podbój i konflikt zbrojny jako podstawowy mechanizm kształtowania realcji międzynarodowych także w XX wieku. Historia ludzkości to historia wojen. Tym niemniej modele tego typu stosunków międzynarodowych zdają się tracić znaczenie we współczesnym świecie.

Podbój, charakteryzujący rozwój społeczeństw autokratycznych, monarchicznych w starożytnej i średniowiecznej Europie i całym świecie, doprowadził do wyłonienia nowożytnych stref podziałów politycznych czy ekonomicznych, jak również do powstania współczesnych społeczeństw narodowo-obywatelskich. Historia podboju olbrzymich terytoriów i obszarów kulturowych wielu ludów przez Aleksandra Wielkiego, oznacza rozprzestrzenianie się kanonów kultury hellenistycznej, śródziemnomorskiej daleko poza terytorium wysp greckich. Doskonałymi przykładami wpływu mechanizmów podboju są tzw. „wędrówki ludów”, prowadzące do upadku Cesarstwa Rzymskiego oraz powstania nowego ładu polityczno-terytorialnego w Europie. Dzieje Wysp Brytyjskich to w zasadzie historia podboju, dokonywanego przez kolejne fale przybyszów na poprzednich ludach-kulturach: gaelickich Celtów na Piktów, Normanów na anglo-saskich potomków Celtów i Piktów, Anglików na Irlandczyków i Szkotów.

Generalnie rzecz ujmując, w historycznych systematyzacjach rozwoju struktur politycznych i stosunków międzynarodowych, podbój zaliczany jest do wczesnych, barbarzyńskich faz dziejowych. (Gellner 1983).

2. Kolonizacja. Drugi rodzaj kontaktu kulturowego następował w wyniku kolonizacji. W kolonizacji - podobnie jak w podboju - dochodziło do najazdu jednej grupy rasowej, etnicznej czy religijnej na terytorium zajęte przez inne zbiorowości kulturowe, zorganizowane we własne struktury administracyjne i systemy polityczne. Z zasady kontakt kolonizacyjny opierał się na dominacji grup wyżej rozwiniętych politycznie, kulturowo, technologicznie i militarnie, narzucającym ludom zamieszkującym skolonizowane terytoria wzory organizacji grupowej.

W wymiarze terytorialnym kolonizacja -identycznie jak w podboju - oznacza zajęcie przez najeźdźców terytorium zamieszkiwanego przez autochtoniczne, macierzyste grupy etniczne i rasowe. Kolonizacja bardzo często oznaczała po prostu podbój i oparte na przymusie podporządkowanie wzorom organizacyjnym grupy kolonizatorów. Dokonywana pozornie bardziej humanitarnie i pokojowo, jako rodzaj „misji cywilizacyjnej, kulturowej czy religijnej”, prowadziła do takich samych w zasadzie rezultatów jak podbój, czyli do zdominowania, marginalizacji, wyalienowania ludów autochtonicznych. Dzieje kolonizacji obu Ameryk czy Afryki opierały się na wzorach misji religijnej, założeniach cywilizowania barbarzyńskich, zacofanych ludów autochtonicznych. Kolonizacja azteckiego terytorium dzisiejszego Meksyku czy inkaskiego Peru, Boliwii i Ekwadoru to nic innego, jak kolonizacja dokonana przez podbój.

Politycznie, kolonizacja prowadziła do narzucenia podbitym bądź zdominowanym kulturowo i religijnie grupom własnych wzorów administracji. Polityczno-administracyjne struktury kolonizacyjne np. Brytyjczyków w Ameryce Północnej czy Portugalczyków w Brazylii bazowały na dychotomicznym, niewolniczym wręcz wzorcu podziałów społecznych. Koloniści tworzyli kategorię arystokracji, niemal wyłącznych dysponentów ziem i bogactw naturalnych, spychając podbite ludy do roli eksploatowanych, pozbawionych praw politycznych i społecznych kategorii niewolniczych.

W ekonomicznym sensie, kolonizacja prowadziła do rabunkowej początkowo eksploatacji bogactw i surowców oraz ludzkiego substratu zamieszkującego skolonizowane obszary. Historia kolonialna Afryki to w zasadzie historia jednego ciągu rabunków, gwałtów i przemocy dokonywanych przez ludność pochodzenia europejskiego na rdzennych mieszkańcach tego kontynentu. Relikt systemu kolonialnego w Afryce, w postaci Apartheidu - systemu rasowej segregacji i nierówności - utrzymał się w Republice Południowej Afryki aż do końca lat osiemdziesiątych XX wieku. Konsekwencje kolonizacji w dziedzinie stosunków gospodarczych utrzymują się w postaci wyraźnej dominacji ekonomicznej (w tym technologicznej i finansowej) koncernów należących do krajów kolonizujących wcześniej Południową Amerykę czy Afrykę. Zjawisko zależności gospodarczej krajów ze strefy tzw. „Trzeciego Świata” albo określanych mianem „rozwijających się”, nazywana bywa często neokolonializmem. Podział na bogatą Północ i biedne Południe nakłada się na granice obszarów kolonizujących i kolonizowanych. Te pierwsze tworzą strefę wysoko rozwiniętych, zamożnych społeczeństw przemysłowych i postindustrialnych, zaliczane do drugiego obszaru, charakteryzowane są jako zacofane gospodarczo, rolnicze, niestabilne politycznie i społecznie.

Kulturowo, kolonizacja prowadziła do narzucania nie tylko języka i wyznania ludom zamieszkujących zajęte terytoria, ale także do zaniku i likwidacji wielu kultur plemiennych i regionalnych ludów autochtonicznych. Wczesna faza rozwoju Stanów Zjednoczonych, Brazylii czy Australii, polegała na wypieraniu plemion indiańskich i aborygeńskich z zajmowanych przez nie terytoriów oraz likwidowaniu kolejnych enklaw odrębności językowej i etnicznej.

3. Aneksja. Zjawisko aneksji polega na przyłączeniu części lub całego terytorium należącego do konkretnej grupy rasowej, etnicznej lub językowo-wyznaniowej do obszaru państwowego należącego do innej zbiorowości narodowej. Aneksja bywa konsekwencją wojen, podbojów, opiera się na bezprawnym z punktu widzenia prawa międzynarodowego akcie zawłaszczenia ziem należących do innych grup kulturowych lub zbiorowości państwowo-obywatelskich, albo dobrowolnie podpisanych i przestrzeganych traktatów pokojowych. Inna rzecz, że wiele prowadzących do aneksji terytorialnej traktatów pokojowych narzuconych zostało przez zwycięzców przegranemu krajowi. Historia wielu narodów-państw pełna jest aktów aneksji jak i podziałów, prowadzących do zmiany granic terytorialnych. Kwestie granic politycznych wydają się być we współczesnym świecie w zasadzie rozstrzygnięte i ustabilizowane. Tym niemniej utrzymywanie się wielonarodowej czy wieloetnicznej struktury państw republikańskich bądź federacyjnych stanowi następstwo mających miejsce w nie tak odległej przeszłości aktów aneksji.

Aneksja części terytoriów należących do obszaru II Rzeczypospolitej, dokonana w wyniku zajęcia przez Związek Radziecki ziem leżących na wschód o Bugu, zmiany graniczne pomiędzy Polską i Niemcami, doprowadziły do utrzymywania się w rejonach przygranicznych licznych i zwartych kulturowo oraz ideologicznie mniejszości narodowych. Mniejszości narodowe zamieszkujące teren sąsiednich państw stanowią niemal zawsze pozostałość po dokonanych w wyniku wojen i traktatów międzynarodowych zmian granic politycznych.

4. Emigracja stanowi jedną z głównych form kontaktu kulturowego, stając się we współczesnym świecie - w tym w Europie - podstawowym i dominującym sposobem powstawania społeczeństw pluralistycznych oraz tworzenia się kontekstów wielokulturowych.

Emigracja jest zjawiskiem uniwersalnym i powszechnym (De Jong i Fawcett 1981). Pełni rolę nośnika różnorodnych modeli ładu kulturowego i porządku społecznego, mechanizmu, umożliwiającego przenoszenie i wzajemne przenikanie elementów dziedzictwa kulturowego każdej w zasadzie grupy społecznej.

Akt emigracyjny, traktowany jako porzucenie swego miejsca w „starym” porządku społecznym i forma kontaktu międzykulturowego, nie we wszystkich wszakże przypadkach prowadzi do zajęcia miejsca w nowym systemie społecznym. Wydaje się bowiem, iż emigrantom łatwiej jest nabyć identyfikacji ideologicznej z nowym społeczeństwem, niż pozbyć się tożsamości nawykowej, powstałej w wyniku przynależności do grupy kulturowej, narodu, zbiorowości etnicznej, regionalnej, autochtonicznej czy rodzinnej. (Ossowski 1967/1/).

To, co potocznie rozumie się pod pojęciem emigracji, jako przemieszczenie przestrzenne jednostek lub grup z jednego obszaru terytorialnego na drugie, stanowi w istocie rzeczy złożony zespół zjawisk. Przyczyny i konsekwencje emigracji bywają dalece bardziej złożone i skomplikowane zarówno w sensie psychologiczno-osobowościowym, jak również w wymiarze kulturowo-społecznym, niż się to pozornie wydaje.

Emigracja traktowana jako porzucenie konkretnego porządku społecznego, zachodzi zarówno w wymiarze zjawisk psychologicznych jak i społecznych. Posiada sens indywidualny jak i grupowy. Obejmuje zdarzenia ze sfery subiektywnej, w tym postawy, zjawiska tożsamości, ideologie i formacje światopoglądowe.

Emigracja może być ujmowana jako pewien zespół postaw i nastawień jednostek podejmujących rezygnację z uczestnictwa w nieakceptowanym częściowo lub całkowicie systemie społecznym. Może być analizowana w wymiarze osobowości uczestników emigracji. Postawy i osobowości - zwłaszcza w prezentacji typologicznej - połączone są z osobistymi, prywatnymi, psychiczno-intymnymi motywacjami i predyspozycjami jednostek. Związane są zatem bardziej z perspektywą psychologiczno-mikrostrukturalną, ale poprzez ideologie czy przynależność narodowo-obywatelską łączą się z wymiarem makrostrukturalnym.

W wymiarze grupowym emigracja analizowana może być w postaci ruchów społecznych, formacji światopoglądowo-umysłowych, grup społecznych (w tym małych, wspólnotowych jak i dużych, zrzeszeniowych).

W tabeli poniżej zaprezentowane są w najogólniejszym ujęciu możliwe podejścia do zagadnień emigracji jako formy kontaktu kulturowego, łączące ze sobą perspektywy teoretyczne różnych dyscyplin naukowych oraz poziomy indywidualny i grupowy. Prezentowana w tabeli typologia posiada charakter bardzo ogólny i zmierza jedynie do wstępnej rekonstrukcji ujęć różnych rodzajów emigracji jako kontestacji.

Tabela: Kategorie analityczne emigracji

Kategoria analityczna	poziom analizy	perspektywa analityczna	dyscyplina naukowa
postawa osobowość grupa społeczna formacja umysłowa światopogląd ideologia ruch społeczny	indywidualny indywidualny grupowy grupowy grupowy grupowy	mikrostrukturalna mikrostrukturalna mikrostrukturalno/ ma krostrukturalna mikrostrukturalno/ makrostrukturalna makrostrukturalna makrostrukturalna	psychologia, pedagogika, historia, socjologia, psychiatria,inne antropologia, psychologia, socjologia, filozofia,inne socjologia, historia ekonomia socjologia, historia, nauki polityczne historia, socjologia,prawo, filozofia, inne