Franciszek Bujak - życie i dzieło

Franciszek Bujak urodził się 16 sierpnia 1875 r. we wsi Maszkienice, pow. Brzesko (w rodzinie chłopskiej, a szkołę podstawową i średnią ukończył w Bochni. W atmosferze konfliktów wywołanych decyzją ojca o dalszych losach syna, Bujak podjął na własną rękę i własne ryzyko studia humanistyczne (historyczne, geograficzno-historyczne i prawnicze) na Uniwersytecie Jagiellońskim. Odbył je w latach 1894-1900 pod kierunkiem profesorów Stanisława Smolki, Wincentego Zakrzewskiego, Anatola Lewickiego, Bolesława Ulanowskiego. Dodać wszakże należy wpływ dwóch wybitnych osobowości ówczesnego Uniwersytetu Jagiellońskiego - prof. Karola Potkańskiego i prof. Józefa Kleczyńskiego. W szczególności dla tej niepospolitej umysłowości jaką reprezentował Karol Potkański zachował Bujak przez całe życie nie tylko wielkie uznanie, ale i żywy, niekłamany zachwyt. Wpływ Karola Potkańskiego na Bujaka był przemożniejszy niż informują nas o tym dotychczasowe biografie Bujaka.

Bujak doktoryzował się na wiosnę 1899 r. z historii geografii, po czym nastąpił u niego zasadniczy i konsekwentny zwrot w badaniach i zainteresowaniach naukowych ku historii społecznej i gospodarczej. Po uzyskaniu doktoratu był asystentem w Uniwersytecie Jagiellońskim, bibliotekarzem w Bibliotece Jagiellońskiej i archiwistą w Krajowym Archiwum Akt Grodzkich i Ziemskich w Krakowie.

Habilitacja Bujaka na Uniwersytecie Jagiellońskim w roku 1905 była nie tylko wyrazem zmian w jego głównych zainteresowaniach, ale także efektem znacznego, kilkuletniego wysiłku naukowo-twórczego od czasu uzyskania doktoratu. Twórczość tę znamionowała od samego początku duża różnorodność w zakresie problemów społeczno-gospodarczych. Z jednej strony pochłaniały go badania socjograficzne dotyczące współczesnych stosunków, z drugiej studia nad społeczną i gospodarczą historią Polski wczesnośredniowiecznej. Z tych zainteresowań wywodzi się jego praca habilitacyjna "Studia nad osadnictwem Małopolski". Habilitacja Franciszka Bujaka była pierwszą habilitacją z historii gospodarczej (polskiej i powszechnej) na Uniwersytecie Jagiellońskim i w dziejach nauki polskiej. Od roku akademickiego 1905/1906 objął z tego zakresu zajęcia na Uniwersytecie Jagiellońskim, tworząc pierwszy dydaktyczno-naukowy ośrodek historii gospodarczej (instytucja "katedr" nie istniała w ówczesnej strukturze organizacyjnej Uniwersytetu). Przyznana w 1909 r. Bujakowi profesura nadzwyczajna była tylko dalszym krokiem w rozwoju tego ośrodka i wyrazem uznania dla jego aktywnej działalności. W Uniwersytecie Jagiellońskim pracował Bujak do roku akademickiego 1918/1919.

Prawie piętnastoletni okres pobytu Bujaka w Krakowie wypełniła, obok jego własnej twórczości, intensywna działalność dydaktyczno-naukowa. Wypracowując własną koncepcję historii gospodarczej prowadził od 1905 r. wykłady, ćwiczenia i seminaria z historii gospodarczej (polskiej i powszechnej), mówił o rozwoju gospodarczym Europy czasów średniowiecznych i nowożytnych, wykładał dzieje gospodarcze Polski aż po wiek XIX włącznie, zajmował się dziejami kolonializmu, a w tym zagadnieniami gospodarczymi Ameryki. Prowadził ćwiczenia z metod badań monograficznych i socjograficznych (rodzin, przedsiębiorstw, miejscowości), z metod badania cen, z geografii gospodarczej. Wielokrotnie wracał do omawiania źródeł do historii gospodarczej. W jego własnych pracach dominowały wtedy badania socjograficzne oraz prace z dziejów gospodarczych Galicji i dziejów chłopa galicyjskiego. W tym okresie zaznaczyła się już rola Bujaka jako organizatora nauki, część planowanych przedsięwzięć podjął wspólnie z Janem Rutkowskim, z którym łączyły go kontakty z okresu przed pierwszą wojną światową.

Z Uniwersytetem Warszawskim, a częściowo Wyższą Szkołą Handlową w Warszawie Bujak związał się w roku akademickim 1919/1920, już jako profesor zwyczajny. Wtedy też pełnił przez pewien czas funkcje publiczne, z których szybko zresztą zrezygnował. Znacznie dłużej (od końca lat dwudziestych) współpracował czynnie z Instytutem Naukowym Gospodarstwa Wiejskiego w Puławach. Kierował od 1924 r. pracami z zakresu ekonomiki rolnej drobnych gospodarstw wiejskich i był od 1927 do 1931 r. redaktorem serii prac społeczno-gospodarczych "Biblioteki Puławskiej". W tym też okresie z racji zawsze żywych zainteresowań losem wsi i chłopstwa jako klasy społecznej wypowiedział się Bujak na temat szczególnie aktualnych po pierwszej wojnie światowej kwestii rolnych.

Od roku akademickiego 1920/1921 przeszedł Bujak do Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie gdzie jako profesor i kierownik Zakładu Historii Społeczno-Gospodarczej, a później kierownik tegoż Instytutu działał, zgodnie z informacją jednego z jego pierwszych najbliższych uczniów - prof. Stanisława Hoszowskiego, do 1939 roku.

Praca twórcza, naukowo-organizacyjna i nauczycielska Bujaka nabrały we Lwowie nowego, szczególnego rozmachu. Okres prawie dwudziestu lat działalności na Uniwersytecie Lwowskim doprowadził do wykrystalizowania się nowych form organizacyjno-naukowych - tak pod względem formalnym jak i merytorycznym. Przekształcony w 1931 r. Zakład Historii Społeczno-Gospodarczej na Instytut Historii Społeczno-Gospodarczej znalazł podstawy naukowej egzystencji i rozwoju w formach pracy zespołowej. Tworzone i tworzące się zespoły badawcze (tematyczne) z uczniów i studentów na przestrzeni nie kilku, lecz wielu lat, dawały szansę dla realizacji głównych planów badawczych (por. m.in.: "Badania z dziejów historii społeczno-gospodarczej pod redakcją Fr. Bujaka"). Łączyły się one ściśle, nie tylko ze zgłoszonymi znacznie wcześniej celami badawczymi w zakresie historii społeczno-gospodarczej, ale także nawiązywały do prac wcześniejszych i doświadczeń oraz przemyśleń metodycznych i metodologicznych. Brał także Bujak czynny udział w życiu naukowym kraju i odgrywał w nim znaczną rolę jako organizator nauki, obejmując całość interesów nauki i całość rozwoju nauki historycznej. Na prawie wszystkich "Powszechnych Zjazdach Historyków", w których brał udział Bujak, większość jego wystąpień była poświęcona przede wszystkim tym problemom. Ściśle współpracował z Polską Akademią Umiejętności (Od r. 1917 był członkiem korespondentem Akademii Umiejętności. W 1922 r. został członkiem czynnym Polskiej Akademii Umiejętności, w 1951 r. członkiem tytularnym Polskiej Akademii Nauk).

Na polu historii społeczno-gospodarczej współpracował dalej, poza swymi uczniami i coraz szerszym gronem współpracowników, z prof. Janem Rutkowskim, z którym wspólnie podjął tak wielki wysiłek dla rozwoju naukowego historii gospodarczej jak w r. 1931 założenie pisma periodycznego ("Roczniki Dziejów Społecznych i Gospodarczych").

Wśród prac redakcyjnych należy wymienić wkład Bujaka w "Bibliotekę dziejów i kultury wsi" (11 pozycji) oraz miesięcznik "Wieś i Państwo", gdzie zamieścił kilka interesujących artykułów historycznych. Pełnił też funkcje kierownicze w towarzystwach naukowych, w latach 1932-1934 był prezesem Polskiego Towarzystwa Historycznego, w latach 1933-1937 prezesem Towarzystwa Naukowego we Lwowie.

Nie odszedł jednak od osobistej pracy twórczej, publikując większe rozprawy i drobne studia, podejmując bardzo cenne przedsięwzięcia edytorskie, a także oddając się bardzo żywej działalności krytyczno-recenzyjnej. Nawiązywał w ten sposób konsekwentnie do zgłoszonych kiedyś pod własnym adresem postulatów badawczych. Były to prace różnorodne i wszechstronne ale konkretne - oscylujące chronologicznie, tak jak w okresach młodości naukowej od początków dziejów Polski po okres współczesny. W istocie Bujak reprezentował umysłowość polihistora i tak należy między innymi odczytywać całość jego twórczości naukowej. Wiele kwestii ogólnohistorycznych i bardziej szczegółowych w jego wieloletniej pracy naukowej, zmierza w świetle jej analizy ku bardziej zwartym całościom.

Od połowy lat trzydziestych zmniejsza się udział Bujaka w zajęciach czysto dydaktycznych. Przestrzegając ściśle seminariów, część zajęć z historii społeczno-gospodarczej jako studium uniwersyteckiego przekazał Bujak już swoim uczniom, docentom i asystentom. Być może, że konflikt, o którym pisał znacznie wcześniej (1918) - konflikt między intensywnym wysiłkiem twórczym i organizacyjnym, a pracami czysto pedagogicznymi na wyższych uczelniach, odczuwał w miarę narastania jednych i drugich - coraz silniej.

W ostatnich latach drugiej wojny światowej Fr. Bujak przyjechał ze Lwowa do Krakowa i w 1945 r. zgłosił się jako profesor do Uniwersytetu Jagiellońskiego. W 1946 r. powierzono mu Katedrę Ekonomiki Spółdzielczej na Wydziale Rolniczym Uniwersytetu Jagiellońskiego (Studium Spółdzielcze).

W pierwszych latach po wojnie włączył się żywo w prace naukowe i organizacyjne "Komitetu Naukowego do Ziem Odzyskanych", nawiązał osobiście do pasjonujących go kiedyś kwestii i zaczętych badań z najwcześniejszych dziejów Polski i Słowiańszczyzny. W r. 1948 przeszedł na emeryturę.

Ostatnia rozprawa Fr. Bujaka ukazała się w roku 1949. Z tą datą jednak łączy się inna, szczególna okoliczność. Jest w tradycji i praktyce uniwersyteckiej piękna uroczystość odnawiania doktoratów. W roku 1949 minęło 50 lat od doktoratu Franciszka Bujaka, ale uroczystość taka nie odbyła się. Franciszek Bujak zmarł w Krakowie w marcu 1953 r.

Życie i dzieło Franciszka Bujaka wywarło głęboki wpływ na naukę polską, na kierunki i dalszy rozwój nauk historycznych, w tym szczególnie historii społecznej i gospodarczej. Wielkie zasługi w tej mierze położyli przede wszystkim jego dwaj najbliżsi i najstarsi, lwowscy uczniowie - docenci, czynni po r. 1945: prof. Stefan Inglot na Uniwersytecie Wrocławskim i prof. Stanisław Hoszowski na Uniwersytecie M. Kopernika w Toruniu od r. 1958 na Akademii Ekonomicznej w Krakowie - a także długoletni oddany przyjaciel i kolega prof. Jan Rutkowski na Uniwersytecie Poznańskim. Na Uniwersytecie Jagiellońskim związanym z Franciszkiem Bujakiem - szczególnie w wcześniejszej fazie swego życia naukowego był - historyk średniowiecza prof. Roman Grodecki. Prowadzoną przez niego od roku 1922 Katedrę Historii Gospodarczej i Średniowiecznej od r. 1945 Katedrę Historii Gospodarczej i Społecznej zamieniono oficjalnie (w r. 1952) na Katedrę Polski Feudalnej, a w r. 1957, na Katedrę Historii Polski do XV w. W r. 1966 powstanie w Instytucie Historii Uniwersytetu Jagiellońskiego Zakładu Historii Społeczno-Gospodarczej i Statystyki zainicjowała autorka niniejszego tekstu, uczennica Franciszka Bujaka. Niemniej trzeba mocno podkreślić, że do twórczości Fr. Bujaka odwoływali się i odwołują nie tylko naukowcy - historycy szerokich kręgów uniwersyteckich i akademickich całej Polski, ale także w znacznym stopniu socjologowie, demografowie, etnologowie i przedstawiciele nauk rolniczych.

12 maja br. w dniu Święta Uniwersytetu Jagiellońskiego odsłonięta została w Collegium Novum tablica pamiątkowa poświęcona Prof. Franciszkowi Bujakowi.