Czterdziestolecie zmagań o przywrócenie do życia Polskiej Akademii Umiejętności

Przypomnijmy fakty. Już przynajmniej od 1950 roku władze partyjne przygotowywały się - działając przez Komitet Wykonawczy I Kongresu Nauki Polskiej - do reorganizacji życia naukowego w Polsce, tj. dostosowania go do modelu radzieckiego. Nauka miała być scentralizowana i upaństwowiona, a więc uzależniona od polityki partyjnej i zwłaszcza w zakresie humanistyki poddana silnej indoktrynacji. Ustawą z 30 października 1951 roku została powołana do życia Polska Akademia Nauk. Uchwała Prezydium rządu Bolesława Bieruta z 20 grudnia 1952 roku nakazała "przejęcie" placówek i mienia Polskiej Akademii Umiejętności, ze względów taktycznych (jej własnością była Biblioteka Polska w Paryżu) formalnie nie zlikwidowanej, na rzecz Polskiej Akademii Nauk. Wbrew obietnicom, wielu wybitnych humanistów - członków PAU, pozostało poza Akademią.

Rychło po wypadkach październikowych 1956 roku, gdy załamał się reżim stalinowski, już w listopadzie podjęto starania o restytucję PAU. Upomnieli się o nią nie tylko jej członkowie, ale także senaty krakowskich uczelni: UJ, PK, WSR, AM, WSE, a nadto Wydział Geodezji AGH, Związek Asystentów AM oraz grupa 96 młodych pracowników nauki środowiska krakowskiego. Walne Zgromadzenie członków PAU, odbyte 16 lutego 1957 roku, wybrało nowe władze. Bardzo mocno wyartykułowało znaczenie tej zasłużonej korporacji uczonych, zmieniło statut, rezygnując - wobec istnienia PAN - z naczelnej roli w nauce polskiej. Prezesem został Adam Krzyżanowski, wiceprezesem Mieczysław Jeżewski, a sekretarzem generalnym Adam Vetulani.

Odnowiona fasada siedziby Polskiej Akademii Umiejętności przy ul. Sławkowskiej

Paradoksalne było to, że formalnie istniejąca PAU nie mogła działać, bo jej na to nie pozwolono. Ani pertraktacje z władzami PAN, ani próby rozmów z władzami państwowymi nie dały rezultatu. Czynniki decydujące o nauce godziły się w końcu na restytucję PAU, ale pod warunkiem, że nie może się ona nazywać "Akademią" i nie nawiąże do swojej tradycji, która notabene została już zawłaszczona przez PAN. W ten sposób musiałaby się stać najmłodszym towarzystwem naukowym w Polsce. W jesieni 1957 roku pogrzebano nadzieje. Dla zaspokojenia naukowych aspiracji krakowian utworzono Oddział PAN w Krakowie.

Pamięć ludzi, którzy stoczyli dramatyczną walkę o przywrócenie Polskiej Akademii Umiejętności, wymagała choćby krótkiego przywołania tego smutnego epizodu naszej historii.