PRO PUBLICO BONO

- Wspierać najlepszych, by mogli być jeszcze lepsi - to naczelna dewiza rozpoczynającej właśnie drugie dziesięciolecie Fundacji na rzecz Nauki Polskiej. Dzięki niej, blisko tysiąc młodych, polskich uczonych otrzymało roczne stypendia naukowe, ponad sześćdziesięciu podoktorskie stypendia zagraniczne, a ponad stu czterdziestu naukowców zagranicznych uzyskało finansowe wsparcie na badania w naszym kraju. Ta wielce zasłużona nauce instytucja 21 października br. w murach Biblioteki Jagiellońskiej świętowała swój jubileusz.

- Fundacja zapisała się w krajobraz polskiej nauki bardzo trwale - podkreślał obecny podczas uroczystości rektor UJ Franciszek Ziejka. - To, że nauka polska przy powszechnej biedzie i różnych innych zagrożeniach znajduje się w nienajgorszej kondycji jest zasługą m.in. takich właśnie instytucji. Nagrody, stypendia, dotacje, które są przyznawane naukowcom Fundacja rozdziela w sposób rozsądny, stosując przy tym bardzo wysokie kryteria.

Fundacja na rzecz Nauki Polskiej to największa w Polsce, niezależna i samodzielna finansowo instytucja non-profit wspierająca naukę. W ciągu dziesięciu lat istnienia przeznaczyła na działalność statutową ponad 200 mln zł. Poprzez przyznawanie indywidualnych nagród i stypendiów, udzielanie różnego typu subwencji pomaga polskim naukowcom i zespołom badawczym oraz wspiera inicjatywy inwestycyjne przyczyniające się do rozwoju nauki w Polsce. Co roku realizuje kilkanaście programów adresowanych do naukowców wszystkich dziedzin. Subwencje, nagrody oraz stypendia przyznawane są zawsze w trybie konkursu.

Fundacją kieruje Zarząd, na którego czele stoi prezes, prof. Maciej W. Grabski. Nad działalnością Fundacji czuwa siedmioosobowa Rada, powoływana przez przewodniczącego Komitetu Badań Naukowych, w której cztery osoby muszą być zarazem pochodzącymi z wyboru członkami KBN. W kadencji 2000-2003 Radzie przewodniczy prof. Janusz Sławiński, wiceprzewodniczącym jest prof. Andrzej K. Tarkowski, a pozostałymi członkami są profesorowie: Jan Gawęcki, Janina Jóźwiak, Kazimierz Stępień, Andrzej Szczeklik i Jerzy Wróbel.

Obchody jubileuszu FNP, połączone z prezentacją okolicznościowej wystawy i serią spotkań w gronie zaprzyjaźnionych z tą instytucją osób, zorganizowano z rocznym opóźnieniem. - W zeszłym roku, gdy po zapłaceniu fiskusowi ogromnych sum i przegraniu podatkowej sprawy w NSA przyszłość Fundacji została zagrożona nie mieliśmy zupełnie nastroju jubileuszowego - objaśniał prezes Maciej Grabski. - Dopiero latem zaświtała pewna nadzieja, dzięki Rzecznikowi Praw Obywatelskich, który ujął się w naszej sprawie występując ze skutecznym, jak się niebawem okazało, wnioskiem o rewizję nadzwyczajną do Sądu Najwyższego. Dzięki temu można było pomyśleć i o celebrowaniu rocznicy. Wystawa, którą Państwu dzisiaj przedstawiamy, została otwarta po raz pierwszy w Bibliotece Uniwersytetu Warszawskiego 6 czerwca 2002 roku. Tak się złożyło, że właśnie tego samego dnia Sąd Najwyższy wydał korzystny dla Fundacji wyrok, dzięki któremu została ocalona jej przyszłość. Tę zbieżność zdarzeń dostrzegła prasa, co znalazło odzwierciedlenie w nagłówku w Gazecie Wyborczej w następnym dniu: „Fiskus się myli, Fundacja na rzecz Nauki Polskiej świętuje". A więc świętujemy! Ekspozycja, „Wspierać najlepszych. 10 lat Fundacji na rzecz Nauki Polskiej: 1991-2001.”, którą będzie można oglądać w holu Biblioteki Jagiellońskiej jeszcze do końca tego roku, ukazuje wszystkie nurty działań FNP od początku jej istnienia - co w ciągu ostatnich dziesięciu lat udało się dokonać, jakie obszary nauki wesprzeć, na co przeznaczane były środki Fundacji. Zaprezentowanie tej wystawy w Krakowie, skupiającym grono znakomitych uczonych - laureatów i beneficjentów Fundacji miało dla organizatorów istotne znaczenie.

- Fundacji nie powinno się oceniać wartością posiadanych przez nią aktywów, czy też rozdysponowanymi kwotami, ale poprzez znaczenie i osiągnięcia wyróżnionych przez nią ludzi nauki - mówił w swoim wystąpieniu prezes Grabski. - A laureaci z Krakowa przyczynili się niezwykle do prestiżu Fundacji. I za to jestem im wdzięczny.

O efektach działań Fundacji na rzecz środowiska naukowego w Krakowie w czasie minionych 10 lat mówiono m.in. podczas spotkania przyjaciół Fundacji, zorganizowanego przed uroczystością oficjalnego otwarcia jubileuszowej wystawy. Nauka polska czy nauka w Polsce? - zastanawiano się podczas dyskusji prowadzonej przez prof. Andrzeja Białasa, w której uczestniczyli m.in. rektor UJ, prof. Franciszek Ziejka, prof. Andrzej Szczeklik, a także dwoje młodych naukowców, stypendystów Fundacji - dr Jolanta Kwiatkowska-Jura z Wydziału Biotechnologii UJ i dr Andrzej Bojarski z Instytutu Farmakologii PAN. W trakcie spotkania podkreślano, że Kraków w działaniach Fundacji zajmuje szczególne miejsce. - Tak szczególne, że niejednokrotnie spotkałem się z zarzutem, iż jest to miasto przez Fundację wyraźnie faworyzowane, chociaż nie będę ukrywał, iż stawiano mi również w gorzkim tonie zarzuty całkiem przeciwne - podkreślał prof. Grabski. Nie przypadkiem też krakowską część obchodów jubileuszu zorganizowano w murach Biblioteki Jagiellońskiej. Dzięki Fundacji Biblioteka otrzymała łącznie ponad 1,5 mln zł.

Warto też podkreślić, że wśród dotychczasowych 35 laureatów nagrody FNP, uznawanej za najpoważniejsze wyróżnienie naukowe w Polsce - aż ośmiu uczonych pochodzi z Krakowa. 182 naukowców najmłodszego pokolenia zdobyło roczne stypendia. Tutaj trafiło też dziesięć procent subsydiów profesorskich. Stąd również wywodzi się dwadzieścia procent laureatów stypendiów zagranicznych i taki sam odsetek laureatów stypendiów konferencyjnych. Ale udzielanie finansowego wsparcia najlepszym krakowskim naukowcom to jeszcze nie wszystko. Na przypomnienie zasługuje także fakt, że tutejszym placówkom badawczym udało się uzyskać sięgające dziesiątki milionów złotych subwencje aparaturowe, budowlane i remontowe. Wśród tych placówek jest nie tylko Uniwersytet Jagielloński czy Akademia Górniczo-Hutnicza, ale również Polska Akademia Umiejętności, instytuty Polskiej Akademii Nauk, a także m.in. Klasztor o.o. Karmelitów na Piasku, który otrzymał swego czasu 110 tys. zł. na konserwację starodruków.

- Muszę podkreślić, że Fundacja na Rzecz Nauki Polskiej stanowi dziś w naszym kraju instytucję szczególną, nie mającą jeszcze niestety odpowiedników. Szczególną nie tylko ze względu na zakres swojej działalności, ale również z racji swej niezależności finansowej, uzyskanej dzięki dochodom generowanym drogą operacji finansowych i pozwalającym na utrzymywanie wysokiego poziomu wydatków statutowych bez zasilania zewnętrznego - mówił nie bez satysfakcji prezes Grabski. - FNP nie otrzymuje bowiem na swoją działalność żadnych dotacji ani subwencji budżetowych, co więcej - stanowi to istotny element jej polityki. Uważam, że Fundacja nasza jest dowodem na to, iż istnienie w Polsce instytucji dobra publicznego, niezależnej zarówno finansowo, jak i politycznie, jest (mimo wszystko) możliwe.

To właśnie ta trudna dla wielu do zrozumienia i zaakceptowania decyzyjna i finansowa niezależność Fundacji oraz jej całkowita apolityczność stanowią o tym wyjątkowym charakterze. Fundacja powstała w ramach reformy systemu gospodarczego dokonywanej w latach 1981/1990, kiedy to postanowiono zlikwidować m.in. Centralny Fundusz Rozwoju Nauki i Techniki (CFRNiT), gromadzący środki finansowe zarządzane przez ówczesny Komitet ds. Nauki i Postępu Technicznego oraz Urząd Postępu Naukowo-Technicznego i Wdrożeń. Z powodu bardzo wysokiej inflacji, a także nieterminowości płatników wartość zlikwidowanych funduszy była trudna do oszacowania. Nic więc dziwnego, że przedmiotem burzliwych dyskusji stały się też cele, na jakie owe środki finansowe miały być przeznaczone.

- Zgromadzone już na koncie CFRNiT środki zostały rozdysponowane na różne bieżące krótkoterminowe potrzeby. Na swoim ostatnim posiedzeniu na początku grudnia 1990 roku Prezydium Komitetu Nauki i Postępu Technicznego, na którego czele stał wicepremier, a równocześnie rektor AGH, prof. Jan Janowski, podjęto po długich sporach uchwałę, aby pozostałe środki, które już po uchwaleniu ustawy wpłyną na konto CFRNiT, przeznaczyć na fundusz założycielski nowej fundacji, której powierzona zostanie misja wspierania nauki w Polsce - mówił prof. Grabski. - Ustawa „o zniesieniu i likwidacji niektórych funduszy” została uchwalona przez Sejm RP 14 grudnia 1990 i zawierała przeforsowany z trudem trzeci akapit w art. 4: „Środki na ustanowienie lub zasilenie fundacji mającej na celu finansowanie działalności realizowanej dotychczas przez fundusz”. Dzięki temu kwota początkowo szacowana na 150 mld zł (15 mln PLN), która - jak się później okazało - wyniosła ostatecznie 950 mld zł (95 mln PLN) nie została wchłonięta przez budżet państwa, lecz szczęśliwie zachowana dla nauki. 21 grudnia 1990 r., , występując w imieniu Skarbu Państwa, wicepremier Jan Janowski, aktem notarialnym ustanowił Fundację na rzecz Nauki Polskiej, którą formalnie zarejestrowano 6 lutego 1991 roku.

- Nasza fundacja jako byt prawny jest starsza niż KBN. Mam jednak podstawy sądzić, że gdyby głosujący posłowie zdawali sobie sprawę z tego, jaka jest rzeczywista wartość pozostałych po likwidacji CFRNiT środków, ta fundacja nigdy by nie powstała - podkreślał prezes FNP. 2 kwietnia 1991 roku na konto FNP wpłynęło 95 mln nowych złotych, które stały się podstawą funduszu założycielskiego. Zarząd Fundacji, działający wtedy jeszcze w niepełnym, dwuosobowym składzie (pani dyr. B. Bolkowska i pani min. M. Kozłowska), po zorganizowaniu biura Fundacji zajął się administrowaniem tymi środkami poprzez zakładanie lokat bankowych. Pierwszy program działania Fundacji, dotyczący bezzwrotnego dofinansowania przedsięwzięć badawczych z zakresu ochrony zdrowia dzieci oraz udzielania niskooprocentowanych kredytów na realizację przedsięwzięć z zakresu nauki i techniki - został uchwalony już 25 kwietnia. Natomiast pierwsze subwencje przyznane zostały w lipcu 1991 roku. 1 września 1991 r. na podstawie nowego statutu Fundacji, uwzględniającego wejście w życie ustawy o utworzeniu Komitetu Badań Naukowych, przewodniczący KBN, prof. Witold Karczewski, mianował siedmioosobową Radę Fundacji (w składzie której znajdował się wiceprzewodniczący KBN, dwóch członków KBN, trzech ministrów i tylko jedna osoba nie piastująca żadnej administracyjnej funkcji). Na stanowisko prezesa Zarządu Fundacji powołał ministra Jana Krzysztofa Frąckowiaka. W takim składzie władze Fundacji działały przez 14 miesięcy. Potem, w związku z wejściem w życie ustawy o ograniczeniu działalności gospodarczej przez osoby pełniące funkcje publiczne konieczne były zmiany. 26 października 1992 roku funkcję prezesa Zarządu powierzono Maciejowi Grabskiemu, a w skład Zarządu powołano prof. Mariana Grynberga i mgr Grzegorza Krawczyka. Zmiany te przyczyniły się do uniezależnienia Fundacji od struktur KBN, a tym od organu administracji państwowej. Cztery lata później Biuro przeprowadziło się z gmachu KBN do własnej siedziby przy ul Grażyny 11.

Na przestrzeni ponad dziesięciu lat istnienia Fundacji nie obyło się oczywiście bez kłopotów. Kiedy okazało się, że środki, które uzyskała, przekraczają kilkakrotnie szacowaną pierwotnie sumę, budżet państwa kilkakrotnie próbował wchłonąć większość środków Fundacji na cele niestatutowe - po raz pierwszy jeszcze zanim Fundacja rozwinęła swoją działalność. Próby ograniczenia możliwości finansowych pojawiają się do dziś. Zdaniem prezesa chęć przejęcia znacznej części aktywów Fundacji oraz zamiar jej zmarginalizowania leżały także u podstaw wspomnianego już niedawnego sporu. - Najwidoczniej niektórym nadal trudno pojąć i zaakceptować sens istnienia instytucji takiej jak nasza, wcale nie niezwykłej na tle rzeczywistości współczesnego cywilizowanego świata - mówił prof. Maciej Grabski. - W ciągu dziesięciu lat swojego istnienia Fundacja starała się o to, by być postrzegana jako część środowiska naukowego, jako instytucja wrażliwa na jego troski i potrzeby. Szczycimy się dzisiaj tym, że staliśmy się rozpoznawalnym elementem tego środowiska oraz że działania nasze uzyskały z jego strony istotny stopień aprobaty i zrozumienia. Ta aprobata, odczuwana szczególnie w trudnych chwilach, stanowi dla nas niezwykle ważne wsparcie, a zarazem zobowiązanie, któremu będziemy starali się sprostać.

Rita Pagacz-Moczarska

Aktualne programy FNP:

1. Indywidualna nagroda dla wybitnych polskich uczonych za szczególne osiągnięcia i odkrycia naukowe, przyznawana w czterech głównych dziedzinach nauki.
2. Substydia profesorskie - trzyletnie substydia dla wybitnych uczonych, umożliwiające intensyfikowanie już prowadzonych prac lub podejmowanie nowych kierunków badań.
3. Polskie Honorowe Stypendium Naukowe im. Aleksandra von Humboldta - przeznaczone dla wybitnych niemieckich uczonych na prowadzenie badań w Polsce.
4. Stypendia krajowe dla młodych naukowców - roczne stypendium dla najzdolniejszych młodych naukowców (do 30 lat) z dorobkiem naukowym, udokumentowanym publikacjami (z możliwością przedłużenia go na drugi rok). Corocznie Fundacja przyznaje ok. stu stypendiów, w 2002 roku wysokość rocznego stypendium wyniosła 20 tys. zł.
5. Krajowe stypendia wyjazdowe - finansowanie kilkumiesięcznych wyjazdów badawczych młodych naukowców (do 35 lat) do wiodących ośrodków naukowych w Polsce.
6. Stypendia na kwerendy na granicą - finansowanie wyjazdów na zagraniczne kwerendy biblioteczne i archiwalne, służące realizacji oryginalnych prac badawczych.
7. Stypendia zagraniczne dla młodych doktorów - przeznaczone dla młodych polskich uczonych (do 35 lat) na odbycie podoktorskich staży (od 6 do 12 miesięcy) w najlepszych ośrodkach naukowych świata (możliwość uzyskania po powrocie grantu wspomagającego - do 40 tys. zł.). Wysokość stypendiów odpowiada stypendium typu postdoc na Zachodzie i wynosi miesięcznie średnio 2200-3000 euro.
8. Polskie Stypendium Badawcze w Szkole Studiów Slawistycznych i Wschodnioeuropejskich Uniwersytetu Londyńskiego (SSEES) - roczny staż podoktorski dla polskich uczonych, zainteresowanych prowadzeniem badań w SSEES w Londynie w zakresie studiów na problematyką polską.
9. Stypendia konferencyjne - dofinansowanie kosztów udziału polskich naukowców (do 40 lat) w zagranicznych konferencjach, sympozjach i kongresach.
10. Stypendia dla naukowców z krajów Europy Środkowowschodniej - dla naukowców z zagranicy na prowadzenie badań w Polsce (program realizowany na podstawie porozumienia z Kasą im. Józefa Mianowskiego).
11. Program TECHNE - wspieranie prac przedkomercyjnych nad zastosowaniem nowych technologii, produktów i usług.
12. Program MILAB - wspieranie modernizacji infrastruktury laboratoriów i pracowni.
13. Program SUBIN - wspieranie inwestycji czy inicjatyw o istotnym znaczeniu dla nauki w Polsce, wymagających wskutek szczególnych okoliczności szybkiej pomocy interwencyjnej.
14. Program MONOGRAFIE - stały konkurs Fundacji dla autorów polskich na oryginalne, nie publikowane wcześniej monografie z dziedziny nak humanistycznych i społecznych.
15. Program WYDAWNICTWA - finansowanie kosztów wydania wieloletnich dzieł seryjnych, dokumentujących naukowo dziedzictwo historyczne i cywilizacyjne Polski.
16. Konferencje z cyklu „Fundacji dyskusje o nauce”.

Eksploratorium Integracji Europejskiej - program realizowany wspólnie z Centrum Badań i Przedsiębiorczości i Zarządzania PAN, polegający na opracowywaniu oraz archiwizacji materiałów dotyczących procesu integracji europejskiej sektora nauki, postępu technologicznego i innowacji.

Szczegóły programów Fundacji, m.in. informacje o zasadach konkursów oraz formularze wniosków, można uzyskać w biurze FNP (ul. Grażyny 11, 02-548 Warszawa) lub w Internecie: www.fnp.org.pl